Cách viết blog từ tài liệu mà không buồn ngủ

Bạn dán cả trang tài liệu vào ChatGPT rồi nhờ viết thành bài blog. Bài trả về đọc na ná trang tài liệu, khô như sách hướng dẫn, và chính bạn đọc cũng thấy buồn ngủ.

Bài blog phái sinh không ra từ một câu lệnh. Từ một nhóm trang tài liệu, bạn tự dựng kịch bản cho một khách cụ thể, kể thêm chuyện của mình, để AI sắp xếp, rồi tự duyệt lại với kho. Đi hết ba bước dưới đây, bạn có một bài blog đúng sự thật trong kho mà người đọc vẫn muốn đọc tới cuối.

Chuẩn bị trang tài liệu và thời gian

Trước Bước 1, bạn cần một nhóm trang tài liệu đã đủ sự thật trong Kho sự thật, cùng một khung giờ rõ ràng. Câu chuyện của bạn sẽ thêm vào ở Bước 2.

Gom một nhóm trang cho một bài

Khi viết bài phái sinh, một trang tài liệu không có nghĩa là một bài viết. Bài blog thường là 2-3 trang cộng lại, có khi là 2 trang ở 2 nhóm khác nhau, cộng với góc nhìn của bạn. Ví dụ, từ trang nội dung phái sinh và trang nội dung tái sử dụng, Cường viết một bài so sánh để thấy rõ hai thứ khác nhau ở đâu.

Vì vậy đừng cố tách 4-5 bài blog từ một trang tài liệu. Làm vậy là đi ngược. Hãy làm thật nhiều trang tài liệu trước, 5, 7 hay 10 trang, rồi phối các trang lại với nhau: đảo thứ tự, bóc điểm sáng, gom nhóm theo cách khác. Mỗi cách gom nhóm khác nhau đã là một bài viết. Kho sự thật lúc đó thành một kho ý tưởng.

Số bài đi theo số trang:

1. 10 trang tài liệu có thể chỉ cho 2-3 bài viết.
2. 30 bài một tháng cần kho từ 60-70 trang trở lên ngay từ đầu.
3. Kho đã đủ, các trang trộn với nhau theo nhiều góc, và số bài gần như vô hạn.

Chỉ có 3 trang, gồm một trang tổng quan và 2 trang hướng dẫn, mà đặt mục tiêu đủ bài cho một tháng là sai chiến lược ngay từ đầu. Kho chỉ tốn công lúc ban đầu, khi bạn chưa có gì để nói. Đi chậm để đi nhanh: khi đã tích lũy 70-80 trang, mỗi bài sau kế thừa tài nguyên sẵn có nên nhẹ hơn và viết nhanh hơn nhiều.

Trang chỉ để tra cứu thì khác. Ở giai đoạn đầu, khi còn ít, trang tra cứu chỉ bổ trợ, phải đi cùng một trang khác mới ra được bài. Khi trang tra cứu nhiều lên, các trang đó cũng tạo ra được bài viết.

Kiểm trang đã đủ sự thật

Quy tắc chỉ có một câu: làm được thì hướng dẫn, chưa làm được thì đừng hướng dẫn. Kho sự thật bảo chứng cho bài hướng dẫn, vì kho chỉ nhận việc đã làm, theo quy tắc của Tài liệu mở.

Một trang hướng dẫn đủ sự thật đi từng bước, kèm hình ảnh, video quay màn hình, dấu vết và lịch sử của lần bạn làm thật. Có những thứ đó, bài viết ra nhanh hơn.

Trang còn thiếu thì bổ sung càng nhanh càng tốt, tùy khung thời gian của bạn, rồi mới vào Ý - Viết - Sửa. Bạn lên khung ý trước và ghi đúng sự thật, câu chữ tính sau.

Đừng chờ hoàn hảo. Hoàn hảo theo chuẩn nào, và làm sao biết cái hoàn hảo đó đúng? Nhiều thứ trông hoàn hảo mà vẫn sai: sai khung, sai cấu trúc. Không viết ra thì không có gì để sửa.

Hãy coi Kho sự thật như một phần mềm sống. Phiên bản đầu chắc chắn có lỗi: câu chữ chưa rõ, ý chưa có trật tự, cấu trúc làm người đọc không theo được luồng.

Bạn là người vá lỗ hổng trong kho của chính mình: sắp xếp lại cho ngay ngắn theo tâm lý người đọc, gom nhóm cho chính xác hơn. Mỗi lần vá như vậy là một lần cập nhật kho.

Chia khung giờ theo Ý - Viết - Sửa

Một bài mất bao lâu không có con số cố định. Thời gian tùy bài và tùy tốc độ của bạn, theo đúng Quy trình xuất bản.

Ví dụ bạn có hai tiếng mỗi tối. Tiếng đầu dành cho bước Ý. Xong Ý, tiếng còn lại dành cho Viết và Sửa. Bài dài như một bài Yêu thì hai tiếng có khi chỉ đủ lên ý, thậm chí chưa đủ, và bạn tốn thêm một ngày nữa.

Muốn nhanh hơn, bạn tăng lên bốn tiếng một ngày. Thời gian đầu bạn có thể kiệt sức một chút, vì bạn đang xây dựng. Hãy hiểu và chấp nhận điều đó.

Bước 1: Chốt vấn đề của khách

Bước Ý quyết bài nói gì, cho ai. Nguyên liệu là các trang bạn vừa gom, và việc của bạn là nhìn ra vấn đề của khách nằm trong các trang đó.

Bắt đầu từ trang tổng quan

Bài phái sinh đầu tiên lấy từ trang tổng quan. Trang tổng quan là bài Yêu của Kho sự thật. Trang này theo một công thức: là gì, tại sao, cách hoạt động, thành phần, và chiến lược thực thi.

Quanh trang tổng quan là các trang khái niệm (những thực thể cấu thành tổng quan) và các trang hướng dẫn (cách mọi thứ hoạt động), đúng như Cấu trúc tài liệu của kho.

Có đủ những thứ đó, bạn dễ viết thành bài Yêu trên blog, và bài Yêu là bài viết trước. Xong trang tổng quan của một phần trong kho thì kể trang đó thành bài ngay, để có những dấu chân đầu tiên trên blog.

Cường vấp đúng chỗ này. Lần đầu làm, Cường chưa nhận ra trang tổng quan chính là bài Yêu của kho, nên không khai thác trang đó. Cường lấy vài thành phần khác của kho, vài định nghĩa, khái niệm, chiến lược, và viết ra một bài Yêu còn thiếu sót. Thấy chỗ thiếu, Cường phải quay lại cập nhật Kho sự thật.

Một bài, một vấn đề

Quy tắc của một bài viết: một bài giải một vấn đề, và đó là vấn đề của khách hàng. Trang tài liệu không có thông điệp lõi, nên bạn phải tự tạo ra thông điệp lõi.

Nhiệm vụ mỗi ngày là mở trang tài liệu của bạn và đọc, rồi chốt thông điệp lõi theo ba bước:

1. Đọc lại các trang của bạn. Đọc chính những gì bạn đã viết, đọc thật kỹ, đọc tới đọc lui.
2. Hỏi nhóm trang giải được vấn đề gì. Với khách của bạn, nhóm trang này giải được vấn đề gì? Nhìn vào Kho sự thật, bạn sẽ thấy các trang dùng được vào việc gì. Gọi tên được vấn đề đó, bạn có một bài blog.
3. Viết thông điệp lõi một câu. Câu đó nói khách hàng là ai và bối cảnh của họ, nỗi đau của họ, giải pháp hợp lý dựa trên tài liệu, và kết quả hứa hẹn.

Phương pháp bạn đưa ra không cần đúng tuyệt đối, nhưng phải hợp lý và được người đọc đồng thuận, tới mức họ không cãi được. Không có gì là đúng, chỉ có hợp lý. Gọi đúng nỗi đau, người ta mới chú ý. Đưa ra kết quả rõ ràng và chứng minh được, người ta mới đọc hết bài.

Đổi nhóm trang cho bài sau

Bài thứ hai khác bài đầu vì bài này giải một vấn đề khác, nên phải đứng trên một nhóm trang khác. Ví dụ bài đầu dùng 4 trang tài liệu, bài thứ hai cũng 4 trang nhưng chỉ trùng 2. Hai trang còn lại đổi đi, và cách phối mới cho ra một bài khác.

Loại trang quyết định loại bài. Trang hướng dẫn kết hợp với trang khái niệm dễ thành bài Tin: vừa giải thích vừa hướng dẫn. Trang khái niệm, tổng quan và chiến lược dễ thành bài Biết: bạn diễn tả khái niệm rõ hơn bằng câu chuyện, trong bối cảnh và nỗi đau của khách, vì không phải lúc nào người ta cũng hiểu được một khái niệm.

Bước 2: Viết phần kho không có

Trang tài liệu chỉ có sự thật. Bước Viết thêm hai thứ kho không có: kịch bản để bài hấp dẫn, và câu chuyện để bài có hồn.

Dựng kịch bản như một tác phẩm

ChatGPT trả về một bài na ná trang tài liệu là chuyện đương nhiên. Trang tài liệu nói chung chung, giải một vấn đề chung chung. Blog là phái sinh của trang tài liệu: bài blog có thông điệp lõi, có câu chuyện, có mục tiêu giải một vấn đề cụ thể trong một trường hợp cụ thể. Blog là trải nghiệm đọc, và người ta chỉ đọc khi trải nghiệm đó tốt.

Dàn ý là kịch bản nội dung, và chính bạn làm kịch bản đó. AI không hiểu câu chuyện của bạn, không hiểu khách và nỗi đau của họ. Không có kịch bản, bài không hấp dẫn ngay từ đầu, và người ta sẽ không đọc.

Viết kịch bản như viết một tác phẩm. Trước khi lên mở bài, thân bài, kết bài, bạn phải hiểu bối cảnh của câu chuyện, hiểu thực thể bạn đang nói tới, hiểu điều khách thật sự bận tâm để tạo ra sự đồng cảm. Bạn không thể đưa sách giáo khoa vào một câu chuyện. Bạn đưa vào xung đột, tình tiết và dẫn dắt.

Cường lên kịch bản trong Tana, một phần mềm ghi chú làm công cụ suy nghĩ. Mọi suy nghĩ của Cường nằm trong Tana, đặc biệt là các kịch bản nội dung. Tana cũng là chỗ Cường ghi âm rất nhanh: bản ghi âm cho chính bài này được ghi trong Tana.

Ghi âm bổ sung câu chuyện

Viết bài từ trang tài liệu luôn có điểm mù: trang chỉ có sự thật và cách làm, thiếu câu chuyện cá nhân, thiếu lịch sử, thiếu kỷ niệm của bạn.

Bổ sung phần còn thiếu theo ba bước:

1. Tìm chỗ thiếu chuyện trong kịch bản. Đọc kịch bản và đánh dấu những chỗ chỉ có sự thật, chưa có câu chuyện.
2. Tra kho ý trước. Nếu ngay lần ghi âm đầu, khi làm tài liệu, bạn đã kể những câu chuyện đó và chúng đã vào kho ý, thì không cần ghi lại. Khi đó bài lấy từ hai nguồn: kho ý đã bóc từ ghi âm, và kho tài liệu.
3. Ghi âm lần hai hoặc viết bổ sung. Kể hành trình trước khi có sự thật, kèm hình ảnh những gì bạn đã làm: bạn đã vật vã với việc đó thế nào, đã thức trắng đêm ra sao, đã thất bại và thành công ở đâu, đã hy sinh những gì.

Người ta rất thích người kể sẹo. Những câu chuyện đó không nằm trong kho, vì chỗ của chúng là blog. Blog vá lỗi cho Kho sự thật ở tầng bên ngoài, bằng câu chuyện và cảm xúc, nên hai thứ song hành với nhau.

Trang tài liệu khô là có chủ ý. Trang nên khô, để bạn tách riêng việc đưa cảm xúc vào. Nguyên liệu thô chưa có cảm xúc thì đưa cảm xúc vào rất dễ. Nguyên liệu đã xào chế cảm xúc rồi mà thêm cảm xúc nữa thì hai lớp chồng lên nhau, đối lập nhau, và câu chuyện rất khó kể.

Để AI sắp xếp theo kịch bản

AI không viết thay bạn. Triết lý của Cường là con người làm hết, kể cả trang tài liệu, còn AI chỉ bóc tách cho nhanh. Bạn nói 10.000 từ khi ghi âm, AI bóc còn khoảng 2.500 từ, đối chiếu với kho tài liệu và đưa các liên kết vào. AI sắp xếp theo kịch bản của bạn, gom nhóm, bỏ chỗ thừa, sửa chính tả.

Nguồn của bài chỉ gồm ba thứ: Kho sự thật, câu chuyện của bạn, và kho ý. Bài không lấy gì từ trí tưởng tượng của AI hay từ internet.

Giao việc cho AI theo ba bước:

1. Dán ba nguồn vào câu lệnh. Kịch bản nội dung, các trang tài liệu, và câu chuyện cùng ý đã ghi âm.
2. Để AI bóc và sắp xếp. AI gom nhóm, bỏ chỗ thừa, sửa chính tả, theo đúng thứ tự kịch bản của bạn.
3. Kể bổ sung chỗ còn trống. Chỗ AI ghi [THIẾU] là chỗ chỉ bạn kể được: quay lại ghi âm hoặc viết thêm.

Một câu lệnh mẫu, giữ AI trong phạm vi đó:

Bạn chỉ sắp xếp lại, không viết thêm.
Kịch bản nội dung của tôi: [dán dàn ý]
Trang tài liệu: [dán các trang]
Câu chuyện và ý đã ghi âm: [dán bản chữ ghi âm hoặc ý đã bóc]
Sắp xếp các ý theo đúng kịch bản, gom ý trùng, bỏ chỗ thừa, sửa chính tả.
Không thêm sự thật, con số hay tính năng nào không có trong ba nguồn trên.
Chỗ nào kịch bản cần mà ba nguồn không có, ghi [THIẾU] và để trống.

Lệnh “Tài liệu này tôi có bốn trang, viết cho tôi bài blog đi” cho ra một bài vẫn dựa trên kho nhưng không có kịch bản: người đọc không cảm được, và bài thất bại.

Tệ hơn, ép AI viết về điều kho không có, đuổi theo một từ khóa mà kho chưa có trang nào, hay đẩy độ sáng tạo quá cao, thì AI sinh ảo giác. Đó là lúc AI bịa ra một tính năng sản phẩm bạn không có.

Bước 3: Đối chiếu bài với kho

Khi muốn sửa, bạn nhìn vào sự thật, không nhìn vào câu từ. Kho là bản đúng, và bài phải khớp với kho.

Tìm chỗ bài lệch kho

Bài lệch khỏi trang tài liệu là do tự bạn viết lệch, vì bạn không kiểm chứng. Trang tài liệu ghi giảm 30%, bài blog lại đẩy lên 50%. Con số 30% do chính bạn ghi. Bạn là người duyệt cuối cùng và chịu trách nhiệm cuối cùng.

1. Đọc bài bên cạnh trang gốc. Đi từng đoạn của bài, mở trang tài liệu mà đoạn đó dựa vào.
2. Đối chiếu từng con số. Trang ghi 30% thì bài cũng ghi 30%.
3. Sửa bài theo kho. Kho là bản đúng. Lỡ dùng AI và AI bóc sai, bạn vẫn là người duyệt lại.

Đừng ngạc nhiên khi bài dài hơn trang gốc nhiều. Trang tài liệu trung bình từ 800 chữ trở lên. Khi bạn thêm thông điệp lõi, bối cảnh khách hàng, những gì độc bản và cá nhân, 800 chữ thành 2.000, 2.500, có khi 3.500 chữ là chuyện bình thường. Bài dài ra vì có thêm câu chuyện, không phải vì thêm sự thật mới.

Link về trang bài nhắc tới

Một nhóm trang ra một bài, nên bài dẫn link về các trang đó để người đọc thấy đúng sự thật. Đó là liên kết nội bộ, và bạn cứ đặt link một cách tự nhiên: trang nào bài nhắc tới thì link, trang nào không nhắc thì không cần link. Trang tài liệu có nhiều thực thể và từ khóa đã diễn tả sẵn, nên link nằm ngay ở chữ nhắc tới thực thể đó.

Sửa bài cũ khi kho đổi

Kho sự thật là kho sống: trang tài liệu cập nhật liên tục, và bài blog xuất bản theo trang cũng phải cập nhật theo. Thứ tự luôn là sửa kho trước rồi mới sửa bài, như hướng dẫn Khi sản phẩm thay đổi. Sửa ngay hay dồn lại tùy tần suất bạn sửa kho và quỹ thời gian của bạn:

1. Mỗi ngày đều cập nhật trang tài liệu thì sửa bài theo sớm nhất có thể, trong khoảng 3-7 ngày, vào khung giờ bạn rảnh.
2. Một tháng chỉ cập nhật 4-5 lần thì bài không cần sửa theo quá nhanh, chẳng hạn 3 tháng sửa một lần cho đỡ tốn công.

Đi chậm để đi nhanh

Viết thẳng một bài blog trông nhanh hơn. Đi qua kho thì bài đầu chậm hơn, nhưng mỗi bài sau nhẹ hơn, vì bạn kế thừa những trang đã có. Bài do chính bạn dựng kịch bản và kể chuyện là nội dung có nỗ lực, và người đọc thấy nỗ lực đó qua luồng đi của bài.

Ba bước trong bài này là một vòng thực chiến trên con đường Kho sự thật: đi chậm để đi nhanh, nơi bài sau luôn dễ hơn bài trước.

Hôm nay, hãy mở trang tổng quan của một phần trong kho và viết bài phái sinh đầu tiên từ trang đó.