Bước Viết

Bước Viết là bước thứ hai của Ý - Viết - Sửa. Bạn đóng vai diễn viên: nói hoặc viết ra hết những gì bạn hiểu về từng ý trong dàn ý đã chốt.

Sản phẩm của bước này là một bản nháp thô, bản dài nhất của bài. Điểm dừng là lúc bạn đi một mạch qua mọi ý. Ý nào bị khựng là ý bạn chưa hiểu đủ.

Chỗ khó của bước này là trì hoãn: có đề tài, có hiểu biết, mà vẫn không ngồi xuống viết. Nếu bạn đang kẹt ở một chỗ cụ thể của một bài, đọc thẳng Kẹt ở bước Viết. Muốn làm từng thao tác thì đọc Viết bản nháp một mạch theo dàn ý.

Bước Viết làm ra bản nháp thô

Bạn tắt internet, không tra cứu, và tập trung hoàn toàn vào việc tuôn ra những gì mình hiểu, nhớ và đã trải qua về từng ý.

Bạn không:

• Chỉnh câu chữ.
• Cố thuyết phục.
• Nhồi từ khóa.

Ở bước Viết bạn cố nói đúng ngay lần đầu, vì mỗi lần nói lại một ý là thêm chữ phải cắt ở bước Sửa. Nói lặp, nói vấp chỉ không sao lúc đổ ý ở bước Ý.

Trì hoãn viết là gì?

Trì hoãn viết bài là lúc bạn muốn viết mà mất động lực đúng vào thời điểm đó. Đã bắt đầu rồi thì bài lăn bánh và bạn có xu hướng làm tới khi xong. Chưa bắt đầu thì không có gì chạy, và đó là trì hoãn.

Nó không phải lười. Cường có ba chục đề tài trong sổ mà ba tháng chưa viết bài nào, và đó không phải vì lười. Theo Cường, bệnh này không riêng gì viết, nó xảy ra trong bất cứ công việc nào bạn không bắt đầu.

Gỡ trì hoãn là gỡ đúng việc ngồi vào bàn máy tính và bắt đầu, không phải gỡ tính lười. Theo lời Cường, khi đã bắt đầu là bạn đã thắng.

Thứ khó nhất của việc viết là ngồi vào ghế, không phải viết. Ngồi xuống trước một trang giấy trắng, bạn đứng lên đi ra trước khi viết được chữ nào. Người trì hoãn kiếm chỗ khác để ngồi, nằm cách xa bàn, có khi sợ và ám ảnh cái ghế.

Ghế khó ngồi vì ngồi xuống là bắt đầu nghĩ xem nên bắt đầu từ đâu, thay vì nghĩ nội dung để nói về nó. Cường gọi đúng lúc ngồi xuống suy nghĩ đó là lúc trì hoãn, vì có bắt đầu đâu.

Hai loại trì hoãn viết

Cường phân biệt hai loại:

• Trì hoãn vì ngại gõ. Bạn nhìn bài viết dài, thấy nhiều quá, và lười gõ. Để đăng một bài 5.000 từ, bạn phải gõ khoảng 7.000 đến 10.000 từ rồi sửa lại, và chỉ nhìn bức tranh đó đã muốn bỏ.
• Trì hoãn vì bí ý. Bạn không biết ý thế nào, nên bắt đầu trì hoãn luôn.

Hai loại cộng dồn với thiếu tự tin, thiếu yêu thích và sợ hãi. Lặp lại một lỗi mà không vượt qua được thì sinh nản. Nản thì hôm nay kiếm cớ không làm, mai kiếm cớ khác, tới lúc quên luôn cách bắt đầu.

Sợ là tiền đề chính của trì hoãn, và nó sinh ra từ những lần tốn thời gian mà không ra gì.

Ví dụ Cường kể: mở file tài liệu đã gom đủ thứ ra làm tiêu đề, xóa rồi viết, hai tiếng vẫn chưa xong, và lần sau ngồi vào là hoảng. Tiêu đề là ý bạn sẽ nói, nên không chốt ý thì thời gian kéo dài.

Vì sao gõ phím nuôi trì hoãn?

Gõ phím nuôi trì hoãn vì nó vừa bắt bạn nghĩ sâu vừa tốn sức tay, nên năng lượng cạn dần. Ưu điểm của viết là nghĩ chậm, nghĩ sâu, câu cú sắc nét hơn, nhưng chính điều đó rút năng lượng của bạn. Nhìn trước bức tranh đó, bạn chưa gõ chữ nào đã thấy khó, và tâm lý chùn bước bắt đầu từ đây. Theo Cường, đây là nguyên nhân trì hoãn mắc nhiều nhất.

Năng lượng cạn từ câu thứ tư

Gõ hút năng lượng của bạn từ từ. Có mười câu hỏi định hướng thì gõ tới câu thứ tư, thứ năm là bắt đầu đuối. Tới câu thứ mười, bạn trả lời ngắn ngủn.

Đó là lý do có Pomodoro: cứ viết 30 phút nghỉ 15 phút để sạc lại năng lượng, từ 60% lên 100%, rồi lại tụt. Cường ví năng lượng đó với một cục pin: sau một khoảng thời gian gõ, pin xuống thấp, bạn không giữ được lửa, và bài làm ra không tốt.

Hệ quả thấy được trong bài: đoạn mở đầu và các ý đầu rất hay, càng xuống dưới càng dở, vì bạn không giữ được phong độ từ đầu đến cuối. Người viết nào đã bắt đầu cũng muốn hoàn thành, nên nhiều người gõ một mạch cho xong, và cái dở của cách đó là đuối: bạn quyết định hoàn thành nhưng tốc độ không đều.

Bệnh chỉnh sửa

Gõ còn dễ dính bệnh chỉnh sửa: vừa viết vừa chỉnh, viết một dòng xóa mười lần, sa lầy vào nắn nót nên rất chậm. Cường ước chừng theo cách nói của mình: gõ đã chậm hơn người ta ba lần, một câu xóa mười lần thì chậm hơn ba mươi lần.

Lúc viết chưa cần nắn nót. Trong Ý - Viết - Sửa, sửa là khâu cuối: ghi âm nằm ở Ý và Viết, tới Sửa mới sửa. Chỗ nên tự gõ là mở bài và kết bài, ở bước Sửa.

Nói để viết gỡ trì hoãn thế nào?

Nói để viết là thay bàn phím bằng miệng: bạn nói, ứng dụng ghi âm và AI chép thành chữ. Nó không phải ghi podcast hay video.

Hình ảnh gần nhất Cường đưa ra: bạn vẫn đang gõ, chỉ là gõ bằng miệng để văn bản hiện ra nhanh hơn.

Bạn không nghe lại giọng mình, vì đây là nói để viết, không phải nói để nghe: AI chuyển lời thành văn bản và gọt thô, bạn đọc văn bản đó để biết mình nói đúng chưa. Ý, câu chuyện và trải nghiệm là của bạn.

One shot giữ năng lượng

Với người ngại gõ: nói một mạch là xong một bài, Cường gọi là one shot. Nói luôn giữ được năng lượng, nên bạn thấy việc dễ đi, và từ chỗ dễ, trì hoãn giảm.

Năng lượng giữ được vì nói nhanh hơn gõ nhiều lần và bạn không cố nói chậm. Cường ước chừng: người gõ chậm nhanh lên 10, 20, 30 lần, người gõ giỏi khoảng 3 lần.

Nói không cần Pomodoro, năng lượng gần như được bảo toàn. Cường nói một lèo khoảng một tiếng cho mỗi bài, và đã bắt đầu nói thì không dừng tới khi xong. Nói còn bỏ được bệnh chỉnh sửa, vì bạn ít cơ hội nắn nót từng câu.

Cấu trúc khởi ý thay cho bí ý

Với người bí ý: bạn cấu trúc ngay từ đầu bằng một bộ câu hỏi định hướng, Cường gọi là cấu trúc khởi ý. Có câu hỏi trước mặt thì bạn chỉ việc trả lời, không phải nghĩ xem nói gì.

Cấu trúc khởi ý là cấu trúc định hướng, không phải dàn ý đã chốt: dàn ý sắc nét chỉ có sau khi bạn ghi âm xong và chốt lại. Bộ câu hỏi đi theo loại bài trong phễu Biết - Tin - Yêu, được gom nhóm, có câu nói trước câu nói sau, nên ghi âm có cấu trúc ngay từ đầu và đỡ lan man.

Cường dán kịch bản câu hỏi vào điện thoại hay đặt trước màn hình máy tính, đọc câu hỏi rồi nói, không nhắm mắt nói.

Cứng họng là bình thường: ý nào chưa hiểu sâu thì nói nông, ghi vào sổ để học thêm, tự vá điểm mù của mình.

Bước nhỏ và hai cách làm một bài dài

Bắt đầu bằng một bước nhỏ: mở ghi âm và trả lời câu hỏi đầu tiên. Khó nhất là bắt đầu, nên bước nhỏ trị được trì hoãn.

Bài dài thì bạn có hai lựa chọn: làm từng phần rồi ráp lại, hoặc làm một mạch. Làm một mạch bằng bàn phím thì vướng, vì gõ không kịp và đuối năng lượng, nên one shot dựa vào nói.

Ghi âm còn thuận khi di chuyển: vừa đi vừa nói là bình thường, máu lên não, tinh thần sảng khoái. Cường ghi vào lúc mình tỉnh táo nhất, như sáng sớm sau khi tập thể dục, và không ghi khi buồn ngủ, mệt hay đang tức giận.

Người chưa từng ghi âm thì tuần đầu tập nói trước: viết ra một chủ đề rồi nói. Lần đầu nói trùng, vấp, ậm ừ là bình thường, vì rèn luyện chưa đủ. Cách luyện ở Luyện thành phản xạ.

Làm sao biết trì hoãn đã được gỡ?

So nói để viết với cách viết cũ, bạn thấy ba dấu hiệu.

Dấu hiệu thứ nhất là thời gian, và bạn đo được quỹ thời gian. Theo công thức của Cường:

1. Nửa tiếng lên kế hoạch.
2. Một tiếng ghi âm.
3. Nửa tiếng sửa.

Một ngày 8 tiếng ra 3 bài, bài thứ tư là tăng ca. Cách cũ không đo được: lúc nghĩ một tiếng, viết hai tiếng, sửa thêm hai tiếng, lúc nghĩ nửa tiếng mà viết hai tiếng, nên quỹ thời gian lệch.

Dấu hiệu thứ hai là hoàn thành: bạn làm one shot. Chất lượng có thể chưa phải tốt nhất, có lúc bạn cần nói lại, nhưng nó luôn cân bằng và bạn luôn hoàn thành. Nói cũng không sót ý, còn gõ thì dù nắn nót từng chữ vẫn sót.

Dấu hiệu thứ ba là cảm giác với cái ghế: khi bạn không còn sợ ghế và bắt đầu thích ngồi vào, trì hoãn đã được gỡ.

Lần đầu Cường nói để viết, Cường nói lung tung, vì lúc đó chưa có định hướng và chưa có cấu trúc. Nói đi nói lại, trùng ý, quên mình đã nói gì, vấp và ậm ừ.

Sau mỗi lần ghi, Cường đánh giá và rút bài học cho lần kế. Từ đó Cường mới soạn bộ câu hỏi trước khi ghi và đặt nó trước màn hình.

Đọc tiếp