Dàn ý là kịch bản của bài viết, và bạn chốt nó trước khi viết chữ nào. Một dàn ý đã chốt thường có sáu đến tám ý lớn, sẵn sàng cho bước Viết. Lập dàn ý là bước Ý của quy trình Ý - Viết - Sửa.
Cách làm dưới đây dành cho bạn khi đã có một đề tài mình hiểu sâu và muốn chia sẻ. Nếu đề tài chỉ là thứ bạn biết sơ qua, dàn ý sẽ không ra: chọn đề tài khác trước. Đã có dàn ý và muốn viết ngay thì bạn viết bản nháp một mạch theo dàn ý.
Điều cần chuẩn bị
- Một đề tài, gói trong một dòng hoặc chỉ là một tiêu đề.
- Hiểu biết thật về đề tài đó. Bạn biết và hiểu sâu nó, đã từng va chạm với nó, không chỉ biết sơ qua.
- Một cách để đổ ý ra: giấy bút, một trình soạn văn bản, hoặc ứng dụng ghi âm trên điện thoại.
- Loại bài. Bạn biết bài này là bài Biết, bài Tin hay bài Yêu trong phễu, vì bộ câu hỏi và dạng dàn ý đi theo loại bài.
Nếu bạn ghi âm, soạn trước một bộ câu hỏi định hướng theo loại bài. Cường gọi bộ này là cấu trúc khởi ý: nó định hướng bạn sẽ nói về những gì, còn ý sắc nét chỉ hiện ra sau khi ghi âm xong. Đưa dòng đề tài và loại bài cho AI bằng câu lệnh soạn bộ câu hỏi. Số câu dưới đây không phải chuẩn, chỉ là bộ hiện tại của Cường, với giới hạn riêng cho từng loại bài.
| Loại bài | Bộ hiện tại của Cường | Bộ câu hỏi tập trung vào |
|---|---|---|
| Bài Biết | Khoảng 16 câu | Giải thích để khách hiểu |
| Bài Tin | Khoảng 26 câu | Từng bước làm |
| Bài Yêu | Khoảng 36 câu | Chiến lược, quy trình và ý nghĩa |
Từ một dòng đề tài
Ba bước dưới đây đi từ một dòng tới một dàn ý đã chốt: đổ hết ý ra, lọc bằng thông điệp lõi, rồi chốt.
Đổ hết ý ra bằng ba câu hỏi khởi động
Tắt internet và trả lời bằng hiểu biết của chính bạn, chưa tra cứu gì. Có bộ câu hỏi thì đọc to và trả lời lần lượt. Không có AI hay internet, bạn vẫn bắt đầu được với ba câu hỏi khởi động, Cường còn gọi là ba câu hỏi gốc:
- Nó là gì? Gọi tên và định nghĩa nó bằng lời của bạn.
- Nó hoạt động như thế nào? Nó chạy ra sao, bạn làm nó thế nào.
- Tại sao nó có ý nghĩa? Với chính bạn, và với khách hàng.
Trả lời xong thì đừng dừng: mỗi câu trả lời kéo theo ý mới, kỷ niệm, câu chuyện. Cường thường ghi âm ở bước này. Chuyện riêng có liên quan tới ý thì nói luôn vào ghi âm, nó lồng vào bài, không cần ghi riêng.
Lúc đổ ý, nói lặp hay nói vấp không sao. Bạn sẽ thấy vài chục ý, có khi năm chục ý, nằm trên giấy hoặc trong bản ghi.
Lọc ý bằng thông điệp lõi
Đưa hết các ý lên một chỗ để thấy được toàn bộ. AI làm việc này rất nhanh: đưa bản chữ vào, nhờ nó gom nhóm và bóc tách thành từng ý riêng. Viết thông điệp lõi từ ba điều của bối cảnh:
- Khách hàng của bạn là ai.
- Vấn đề của họ là gì.
- Giải pháp của bạn là gì.
Đi qua từng ý và hỏi: ý này có phục vụ thông điệp lõi không? Giữ ý phục vụ, lưu ý còn lại cho bài khác, bỏ ý nói dư và ý không sát đề. Mỗi ý giữ lại kèm một đoạn ngắn, chừng 300 từ, dễ hình dung hơn một gạch đầu dòng. Ví dụ của Cường: đổ ra khoảng 50 ý, lọc theo thông điệp còn 7 ý.
Đào sâu, xếp thứ tự và chốt dàn ý
Nếu lượt đầu còn nông, ghi âm mở rộng một lượt nữa, chỉ về các ý đã giữ lại: rõ hơn, sâu hơn, không lặp. Lượt đầu đã trả lời hết theo bộ câu hỏi thì không cần: Cường thấy lượt hai khi đó chỉ thêm được chừng 20%, không đáng công.
Xếp các ý theo thứ tự người đọc cần đi qua. Đặt cho mỗi ý lớn một tiêu đề ngắn, nói thẳng, không văn chương, không tiếng lóng, không ẩn dụ, vì cả người đọc lẫn AI sẽ quét các tiêu đề này.
AI có thể nén một ý viết dài thành một câu, rồi bạn sửa lại cho đúng ý mình. Chỉnh tiêu đề bài cho khớp với các ý lớn. Đừng viết lời mở đầu ở đây: dàn ý không có lời mở đầu. Bạn sẽ có một dàn ý gồm tiêu đề bài và các ý lớn, thường sáu đến tám ý.
Nói nhanh nên mất khoảng lặng để nghĩ sâu. Bù lại ở bước chốt: bạn đổi từ vai nói sang vai nghe, đọc lại bản chữ của chính mình trong tĩnh lặng, xem đề tài có ổn không, đã nói đủ sâu chưa, thiếu ý nào, và gõ thêm vào ngay lúc đó. Đừng chốt liền.
Dấu hiệu sẵn sàng chốt
Đọc liền các tiêu đề ý lớn từ trên xuống, như một người lạ lần đầu thấy bài.
- Thấy được thông điệp không? Nếu không, viết lại thông điệp lõi rồi lọc ý lại.
- Các ý có liền mạch không? Nếu có chỗ nhảy cóc, đổi thứ tự hoặc thêm ý còn thiếu.
- Có ý nào y hệt bài của người khác không? Nếu có, đưa câu chuyện và trải nghiệm của bạn vào ý đó.
- Có tiêu đề nào phải đọc hai lần mới hiểu không? Nếu có, viết lại cho thẳng, bỏ ẩn dụ và chữ văn hoa.
- Có ý nào bạn còn hiểu lờ mờ không? Đánh dấu nó lại. Bạn lấp nó trong khoảng chuyển giao sang bước Viết, trước khi tắt internet.
- Bạn đọc lại thấy hay không? Thấy hay thì chốt dàn ý. Đây là điểm dừng của bước Ý.
Khi dàn ý chưa ổn
Ghi âm quá dài
Bạn nhảy vào ghi âm khi chưa có cấu trúc, nên nói lặp, nói trùng ý và nói lạc khỏi bài. Phần nói ra không mất, bạn lưu lại cho bài khác, nhưng bài này chỉ dùng được một phần nhỏ: lãng phí năng suất, không lãng phí lời.
Lần sau, soạn bộ câu hỏi định hướng trước. Khi lời nói bám sát bài, 10.000 từ còn 5.000, có cấu trúc tốt thì còn 7.000.
Cứng họng một câu
Cứng họng là chuyện bình thường. Câu nào không nói được hoặc chỉ nói được một nửa thì ghi lại, nói tiếp các câu khác, rồi đi tìm hiểu, đi học thêm để tự vá điểm mù đó.
Trượt câu khởi động
Bạn chưa hiểu đề tài đủ sâu để chia sẻ. Bỏ bài này, hoặc học thêm rồi quay lại.
Dàn ý kéo dài
Thời gian dồn vào bước Ý cho thấy bạn đang vấp ở bước này, và cần gỡ chỗ kẹt của bước này.