Một ý là một đoạn bạn đã nói trong ghi âm hay đã viết ra, chưa thành trang tài liệu. Trước khi ý vào Kho sự thật, bạn tìm trong đoạn những câu nói về thế giới bên ngoài, như giá, số liệu, ngày tháng, rồi kiểm từng câu với kho và với nguồn gốc trên web.
Kho sự thật chỉ ghi điều đã kiểm. Bài phái sinh lấy sự thật từ kho và chỉ dẫn link về, không chứng minh lại. Vì vậy một câu sai trong kho sẽ sai ở mọi bài dùng nó.
Cần chuẩn bị
- Ý nguyên văn, đúng lời bạn đã nói hay đã viết. Một bản diễn đạt lại có thể thêm lý do bạn không nói, thậm chí đảo nghĩa câu gốc.
- Trang tài liệu cùng chủ đề trong kho, vì kho là bên được đối chiếu trước.
- Một sổ kiểm chứng, ghi mỗi câu đã kiểm với kết luận, nguồn và ngày kiểm. Câu đã có trong sổ và còn hạn thì dùng lại, không tìm lại.
Phân biệt các loại ý
Một ý là một điểm kèm lý do và ví dụ của nó, khoảng 40 đến 200 từ. Loại của ý quyết định nó đi đâu trước và có cần kiểm trên web hay không.
| Loại ý | Là gì | Đi về trước | Kiểm thế nào |
|---|---|---|---|
| Lời kể | Chuyện bạn đã trải qua | Bài blog | Đọc lại, không kiểm trên web |
| Ý kiến | Quan điểm của bạn | Bài blog | Đọc lại, không kiểm trên web |
| Cách làm | Cách bạn làm một việc | Kho sự thật | Đối chiếu kho |
| Khẳng định | Điều về thế giới bên ngoài, như giá, công cụ, số liệu | Kho sự thật | Đối chiếu kho, rồi nguồn gốc trên web |
Đọc lại nghĩa là xem đoạn có trọn ý và rõ nghĩa không. Một đoạn bị cắt giữa chừng, hay một đoạn không rõ chữ “nó” chỉ điều gì, được giữ lại ở trạng thái chưa rõ, kèm ghi chú điều chưa rõ.
Một câu là câu khẳng định khi nó nói về thế giới bên ngoài, điều người đọc có thể tự kiểm ở chỗ khác. Câu kể việc bạn đã làm, kết quả bạn có hay điều bạn nghĩ thì không phải câu khẳng định, vì thông tin công khai không kiểm được nó.1 Câu khẳng định lại chia theo mức cần kiểm.2
| Loại câu khẳng định | Nhận ra bằng | Xử lý |
|---|---|---|
| Giá | Giá, gói, giới hạn, tính năng có thể đã đổi | Kiểm, hết hạn sau 90 ngày |
| Sự thật | Lịch sử, định nghĩa, số liệu, ngày tháng, nghiên cứu, lời trích của người khác, cách một nền tảng hoạt động | Kiểm, hết hạn sau 365 ngày |
| Nhân quả | Câu nói việc này dẫn tới việc kia, như “viết đều thì lên top” | Tìm nguồn chứng minh đúng quan hệ đó, không chỉ việc hai điều đi cùng nhau. Không có thì nói như trải nghiệm của bạn, hoặc nói nhẹ đi |
| Chung chung | Câu như “phần lớn mọi người…”, “Google giờ đã…” mà không có con số, nguồn hay trải nghiệm của bạn đứng sau | Tìm một nguồn đứng sau, không có thì nói nhẹ đi |
| Dự đoán | Câu về tương lai, như “năm sau Google sẽ…” | Không ghi vào kho, vì kho không ghi điều chưa xảy ra |
| Chỉ nhắc tên | Một công cụ, một công ty, một người, một thuật ngữ quen thuộc | Chỉ kiểm khi bạn không chắc |
Kiểm một câu khẳng định
Việc này tách điều về thế giới bên ngoài ra khỏi trải nghiệm của bạn, rồi chỉ kiểm phần có thể sai.
Tách và chọn câu cần kiểm
Một đoạn dài thường chỉ có một hai câu nói về thế giới bên ngoài, và chỉ những câu đó cần nguồn. Chép mỗi câu ra thành một ý riêng, giữ nguyên văn, ghi nó thuộc đoạn nào. Chỉ giữ để kiểm những câu sai thì hại người đọc, tức câu thuộc loại Giá, Sự thật, Nhân quả hay Chung chung. Bỏ qua câu chỉ nhắc tên, trừ khi bạn không chắc. Bạn sẽ có một danh sách ngắn, một bài viết thường còn 4 đến 6 câu.
Đối chiếu kho rồi tìm nguồn gốc
Kho là sự thật bạn đã kiểm, nên đối chiếu kho trước tốn ít công nhất. Câu trái với kho thì giữ lại, ghi trang nào nói khác. Câu khớp kho thì đã kiểm xong, nguồn là trang đó. Câu kho chưa nói thì gom theo nguồn, ví dụ mọi câu về một công cụ thành một nhóm. Mỗi nhóm tìm một lần và mở một trang gốc như trang giá, trang tài liệu của nhà cung cấp hay chính bài nghiên cứu. Ưu tiên nguồn gốc, rồi báo chí uy tín, không dùng trang tổng hợp hay bản tóm tắt của AI.3 Ghi lại ngày của trang, vì công cụ và giá thay đổi. Mỗi câu sẽ có một trang nguồn đã mở.
Ghi kết luận vào sổ
Câu đã ghi thì lần sau không phải tìm lại. Ghi câu bằng chữ thường kèm con số của nó, kết luận, link và ngày kiểm. Ghi cả loại của câu, giá hay sự thật, vì loại quyết định ngày hết hạn. Câu hết hạn tự rời kho chờ kiểm lại. Không bao giờ ghi kết luận theo trí nhớ khi chưa mở trang nguồn. Bạn sẽ có một sổ mà bài sau dùng lại được.
Cách xử lý từng kết luận
Mỗi câu nhận đúng một kết luận. Chỉ kết luận Đúng cho ý đi tiếp vào kho. Bốn kết luận còn lại giữ đoạn chứa câu ở ngoài kho, ở trạng thái chưa rõ, kèm ghi chú câu nào có vấn đề.
| Kết luận | Nghĩa là | Làm gì |
|---|---|---|
| Đúng | Nguồn nói như câu của bạn | Đoạn được duyệt, nguồn hiện ở mục Nguồn tham khảo cuối trang tài liệu |
| Sai | Nguồn nói khác | Sửa câu bằng lời của bạn theo điều nguồn nói, kèm link |
| Lệch phạm vi | Đúng nhưng hẹp hơn, ví dụ chỉ đúng một năm, một thiết bị, hay một con số tương đối bị đọc thành tuyệt đối | Sửa câu cho đúng phạm vi, kèm link |
| Cũ | Từng đúng, nay đã đổi | Sửa câu theo hiện tại, kèm link |
| Không kiểm được | Không tìm được nguồn đáng tin | Bỏ câu, nói nó như trải nghiệm của bạn nếu đúng là vậy, hoặc tìm nguồn |
Không bao giờ coi một câu Không kiểm được là Đúng.
Dấu hiệu ý đã sẵn sàng
- Đoạn trọn ý, rõ nghĩa, mọi chữ “nó”, “cái này” đều biết chỉ điều gì.
- Mỗi câu khẳng định có kết luận Đúng, một trang nguồn đã mở và ngày kiểm còn trong hạn.
- Ý không nói khác trang tài liệu nào trong kho, và không mâu thuẫn với một ý khác.
- Thiếu một điều thì ý ở lại ngoài kho, kèm ghi chú điều còn thiếu, để lần sau xem lại.
Khi kiểm chứng chưa ổn
Ý chưa ổn không bị xóa. Nó ở ngoài kho cho tới khi bạn quyết định.
Bạn biết nguồn đã cũ
Ví dụ một công cụ vừa nâng giới hạn sau khi trang tài liệu của nó được viết. Khi bạn biết điều này, lời bạn là chuẩn. Sửa câu trong sổ kiểm chứng, rồi tìm các trang tài liệu còn ghi sự thật cũ và sửa theo, như khi sản phẩm thay đổi.
Ý đã lên trang lại sai
Lỗi tìm thấy sau khi viết vẫn quay về ý gốc. Ghi kết luận mới cho câu, đưa đoạn chứa nó về trạng thái chưa rõ, rồi sửa mọi bài và trang đã dùng ý đó. Câu sai không đi tiếp vào bài nào nữa.
Hai ý mâu thuẫn nhau
Cả hai ý cùng rời kho cho tới khi bạn chọn. Bạn giữ một ý, sửa một ý bằng lời của mình, hoặc bỏ ý sai. Ý chưa được trả lời vẫn ở ngoài kho, kèm ghi chú, để lần sau hỏi lại.
Khi hướng dẫn không hợp
Ý chỉ là kế hoạch hay mong muốn, chưa được làm, thì không cần kiểm để vào kho, vì kho chỉ nhận việc đã làm. Ghi nó vào Bộ não số. Ý không hợp thương hiệu của kho cũng ở lại đó.
Các trang liên quan
- Không chỉ cách viết một trang tài liệu từ ý đã kiểm: xem Câu khách hay hỏi.
- Không giải thích vì sao bài viết dẫn link về kho: xem Nguồn dẫn chứng.
- Không nói điều gì được ghi vào kho: xem Tài liệu mở.